Kazik: kiến trúc sư Ba Lan, người bạn già của phố cổ Hội An

Ở Hội An có một góc, nơi thời gian đi chậm hơn. Ánh đèn lồng trên những bức tường vàng. Mùi gỗ cũ sau cơn mưa. Tiếng dép khe khẽ trên phiến đá mòn.

Cách đám đông trên đường Trần Phú vài bước chân, có một khu vườn nhỏ xanh mát mà phần lớn người ta đi ngang qua mà chẳng ngoái nhìn. Trong đó, một gương mặt bằng đá với bộ râu dày lặng lẽ canh giữ những mái ngói, như thể ông vẫn còn lo có ai sẽ lấy chúng đi mất.

Ông sinh ra ở một ngôi làng Ba Lan, xa mọi ngọn đèn lồng hay dòng sông như dòng sông của mình. Ông dành những năm tháng đẹp nhất đời cho những ngọn tháp gạch và những ngôi nhà gỗ ở một đất nước không phải của ông. Tên ông là Kazimierz Kwiatkowski, một kiến trúc sư. Ở đây, ai cũng gọi ông là Kazik.

Tụi mình dẫn khách đi ngang khu vườn này rất thường xuyên, và nhận ra rất ít người biết câu chuyện của ông. Nên tụi mình viết lại, kiểm chứng kỹ hết mức có thể. Mình nghĩ nó xứng đáng với năm phút của bạn.

Ông là ai	Kazimierz Kwiatkowski, “Kazik” (1944–1997), kiến trúc sư, chuyên gia trùng tu người Ba Lan
Gặp ông ở đâu	Công viên Kazik, 138 Trần Phú, phố cổ Hội An
Thời gian	10 đến 15 phút, lâu hơn nếu bạn đọc các bảng giới thiệu
Giờ đẹp	Sáng sớm hoặc cuối chiều, khi phố yên tĩnh

Người đàn ông ngồi bên vệ đường

Bạn thử làm thế này khi tới nơi. Chậm lại một chút và nhìn xuống lề đường trước mặt. Bây giờ hãy tưởng tượng có một người đàn ông cao lớn, vạm vỡ đang ngồi ở đó, râu dày, mắt nhìn xa xăm. Ông không nói gì. Ông chỉ nhìn những ngôi nhà cổ, như cách ta nhìn một thứ mình sợ sẽ mất.

Những người từng làm việc cùng ông tả đúng như vậy: rất cao, theo một lời kể thì gần hai mét, to khỏe, có bộ râu mà người ta vẫn nhắc đến, và rất dễ mến, chân thành. Ở Việt Nam ông có nhiều biệt danh, trong tiếng Ba Lan còn gọi ông là “người đàn ông từ rừng sâu”.

Từ một ngôi làng Ba Lan đến đống đổ nát Mỹ Sơn

Kazimierz Kwiatkowski sinh ngày 2/7/1944 tại làng Pachole, miền đông Ba Lan, và học kiến trúc ở Đại học Bách khoa Kraków. Đầu những năm tám mươi, ông sang Việt Nam theo chương trình hợp tác giữa Ba Lan và Việt Nam để giúp cứu những ngọn tháp Chăm ở Mỹ Sơn, nơi chiến tranh và rừng rậm đã để lại đống đổ nát.

Công việc không dễ dàng và cũng không hào nhoáng. Ông sống ngay tại di tích, mỗi ngày đo đạc, vẽ, chụp ảnh các ngọn tháp và ghi nhật ký công việc. Ngày nay, Viện Bảo tồn di tích ở Hà Nội còn lưu hàng nghìn trang tài liệu, bản vẽ và ảnh của ông và đoàn chuyên gia Ba Lan. Một cán bộ của viện cho biết chính Kazik đã dạy các đồng nghiệp Việt Nam cách chụp ảnh, đo đạc, mô tả và vẽ trước, trong và sau mỗi lần can thiệp (Báo Đà Nẵng, 2017).

Nguyên tắc của ông rất giản dị: giữ càng nhiều phần gốc càng tốt, không tự bịa lại những gì đã mất, và làm phần mới sao cho trung thực, nhìn là phân biệt được với phần cũ. Gạch cũ được nhặt, phân loại và mài nhẵn từng viên, vì không có gạch mới, còn gạch bổ sung được đặt lùi vào một chút. Giáo sư Hoàng Đạo Kính gọi ông là “bác sĩ phẫu thuật” của di tích. Chất epoxy để gắn các vết nứt của tháp gạch là ông mang theo trong hành lý từ Ba Lan, vì ở Việt Nam không có (Tuổi Trẻ, 2017).

Khi chương trình hợp tác chính thức kết thúc vào đầu những năm chín mươi, ông không đơn giản là về nước. Ông đi tìm kinh phí, một phần qua một hội văn hóa Chăm ở Đức, để công việc không bị dừng. Đồng nghiệp kể ông đã đào tạo cả một thế hệ cán bộ trùng tu Việt Nam, và từng nói muốn được chôn cất ở Mỹ Sơn. Điều đó không thành: thi hài ông được đưa về quê nhà Ba Lan (Tuổi Trẻ, 2017; Thanh Niên, 2022).

Con trai ông, một giáo sư ở Lublin, nhớ rằng cha mình ở Việt Nam bốn đến năm tháng mỗi năm. Bạn thử nghĩ xem: một người đàn ông có gia đình ở quê nhà, lại chọn rừng sâu ở bên kia nửa vòng trái đất.

1982: ngày ông bước vào Hội An

Khi đang làm ở Mỹ Sơn, Kazik nghe nói xa hơn một chút dọc bờ biển có một thương cảng cổ. Năm 1982, ông đến Hội An lần đầu (một số nguồn nói là 1981).

Cảnh lúc đó, tụi mình chỉ có thể tưởng tượng, vì những năm ấy Hội An là một thị xã nghèo và yên ắng. Nhiều người xem nhà cổ là thứ để lại phía sau, và những kế hoạch hiện đại hóa đang được bàn tới. Kazik nhìn những mái ngói, những mặt tiền gỗ, những con ngõ nhỏ, và thấy một điều khác: một đô thị đáng được giữ nguyên vẹn.

Rồi ông làm một việc rất thiết thực. Theo VnExpress, ông đề nghị thị xã giữ sự hài hòa giữa cái cũ và cái mới, không xây nhà quá to, không đưa vào những ngành công nghiệp làm hại phố cổ, và vào những ngày nghỉ, ông vẽ tổng thể bản đồ khu phố cổ. Ông không nhận thù lao. Cũng bài báo ấy cho biết ông là người nước ngoài đầu tiên ngủ qua đêm ở Hội An sau ngày thống nhất, giường quá ngắn nên chủ nhà phải nối thêm bằng một chiếc ghế.

Không phải một mình

Rất dễ kể chuyện này như thể một người nước ngoài một mình cứu cả một thị trấn. Không phải vậy, và chắc Kazik cũng không muốn nó được kể như thế. Trong những năm đầu, kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính cử hơn mười đồng nghiệp ở trung tâm tu bổ di tích trung ương vào khảo sát, đo vẽ những ngôi nhà cổ. Hồ sơ đầu tiên hoàn thành đầu năm 1984, và năm 1985 Hội An được công nhận là di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Chính người Hội An đã chọn giữ phố cổ của mình, và lấy tiền du lịch của phố cổ để nuôi việc trùng tu.

Giữa người đàn ông từ phương xa và người Hội An, nảy nở một tình bạn thật sự. Hồ sơ UNESCO kéo dài gần hai mươi năm, có những giai đoạn tưởng chừng không còn lối. Không ai bỏ cuộc.

Ngày ông không kịp thấy

Ngày 19/3/1997, khi đang tham gia trùng tu Đại Nội ở Huế, Kazik đột ngột qua đời vì một cơn đau tim. Tang lễ của ông được tổ chức ở Lublin ngày 2/4, và ông yên nghỉ ở quê nhà Ba Lan.

Hai năm sau, tháng 12/1999, UNESCO ghi tên Đô thị cổ Hội An vào danh sách Di sản thế giới. Mái ngói vẫn còn đây. Những con ngõ vẫn còn đây. Ông đã không kịp thấy ngày ấy.

Công viên Kazik trên đường Trần Phú

Năm 2007, mười năm sau khi ông mất, Hội An mở một công viên nhỏ cho ông tại 138 Trần Phú, với tượng đá bán thân và các bảng giới thiệu cuộc đời ông bằng tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Ba Lan. Đến nay người ta vẫn đặt hoa, thắp hương ở đây. Dịp kỷ niệm 25 năm năm 2022, khi đại sứ Ba Lan đến, Chủ tịch thành phố Hội An nói: “Nhớ về Kazik là nhớ về một người bạn lớn của nhân dân Hội An.” Tại lễ tưởng niệm tháng 3/2026, Lãnh sự danh dự Ba Lan gọi ông là “một người có tầm nhìn, thấy vẻ đẹp ở nơi người khác chỉ thấy đổ nát.” Tháng 10/2026, Thủ tướng Ba Lan đã đặt hoa tại đây, và cũng trong tháng ấy, một tấm bảng tưởng niệm được khánh thành ở Lublin, trên tòa nhà cơ quan bảo tồn di tích nơi ông từng làm việc.

Lần tới khi đến phố cổ, bạn hãy rẽ vào công viên xanh ấy, đi thật chậm, và nhìn vào gương mặt ông. Người đàn ông bên vệ đường giờ đã ở đây. Ông là một người bạn già của phố cổ này. Bạn đứng bao lâu cũng được.

Mẹo khi ghé thăm

• Đi chậm. Công viên rất nhỏ, và điểm hay là đứng lại một phút.
• Đọc các bảng giới thiệu. Có ba thứ tiếng và rất ngắn.
• Giữ yên lặng. Người dân vẫn đến đây đặt hoa, thắp hương.
• Lên kế hoạch cho phần còn lại và xem lại phố cổ khi lên đèn trong bài Hội An về đêm.
• Kết hợp với các hội quán gần đó và đình Cẩm Phô; Thủ tướng Ba Lan cũng đã ghé cả hai trong chuyến thăm.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn

• Tuổi Trẻ, “Nguyên tắc Kazik” (19/03/2017)
• Thanh Niên, “Hãy chôn tôi ở Mỹ Sơn” (26/04/2022)
• Báo Đà Nẵng, “Đi tìm Kazik” (27/01/2017)
• Viet Nam News, “Kazik in the heart of Vietnamese people” (20/03/2026)
• VnExpress, “Hành trình đưa Hội An thành di sản thế giới” (29/03/2025)
• Tuổi Trẻ, 17/03/2017
• Tiền Phong, 18/03/2022
• PAP / dzieje.pl, tấm bảng ở Lublin (10/2026)
• Wikipedia: Kazimierz Kwiatkowski (architect)

Lời nhắn từ Vincent – tác giả

Mình viết bài này rất chậm, vì muốn viết cho đúng. Nếu bài làm bạn xúc động, hoặc đơn giản là bạn thấy các bài hướng dẫn hữu ích, bạn có thể mời tụi mình một ly cà phê qua PayPal. Cảm ơn bạn đã đọc.

TRANG CHỦ – TOUR & HOẠT ĐỘNG – TAXI – ĐỒ DÙNG DU LỊCH – CẨM NANG DU LỊCH HỘI AN – VỀ CHÚNG TÔI